Start / Materiały edukacyjne / Scenariusze zajęć / Nie wszystko widać od razu
Empatia i grupa · Klasy I–III

Nie wszystko widać od razu – jak być dobrym kolegą?

Zajęcia o empatii, różnych potrzebach zdrowotnych i mukowiscydozie dla klas I–III szkoły podstawowej. Bez wskazywania konkretnego dziecka i bez medycznych szczegółów.

Nauczycielka rozmawia z uczniami klas młodszych siedzącymi w kręgu na podłodze w klasie
{{ m.label }}
{{ m.value }}

Dzieci rozpoczynające naukę w szkole szybko zauważają, że nie wszyscy uczniowie funkcjonują dokładnie tak samo. Ktoś nosi okulary, ktoś potrzebuje więcej czasu na wykonanie zadania, ktoś korzysta z dodatkowej pomocy nauczyciela, inna osoba czasami musi odpocząć, wyjść z sali, napić się wody albo przyjąć lekarstwo.

Nie wszystkie różnice można jednak zobaczyć. Nie widać na pierwszy rzut oka wielu chorób przewlekłych. Nie zawsze widać także zmęczenia, bólu, trudności z oddychaniem czy konieczności przyjmowania leków. Jedną z takich chorób jest mukowiscydoza.

Uczeń z mukowiscydozą może chodzić do szkoły, uczyć się, bawić z rówieśnikami, uczestniczyć w wycieczkach i zajęciach wychowania fizycznego, mieć zainteresowania i plany tak samo jak inne dzieci. Jednocześnie może potrzebować pewnych indywidualnych rozwiązań związanych ze swoim zdrowiem.

Celem zajęć nie jest nauczenie siedmio-, ośmio- czy dziewięciolatków medycznych szczegółów mukowiscydozy. Uczniowie klas I–III nie muszą poznawać funkcji białka CFTR, zasad dziedziczenia choroby, nazw antybiotyków ani szczegółów fizjoterapii oddechowej. Powinni natomiast zrozumieć coś bardzo ważnego dla codziennego życia klasy:

Różni ludzie mogą mieć różne potrzeby, a dobra klasa potrafi te różnice szanować bez wyśmiewania, wypytywania i wykluczania.

Najważniejsze informacje dla nauczyciela

Mukowiscydoza jest chorobą uwarunkowaną genetycznie. Dziecko rodzi się z nią — nie można „złapać” mukowiscydozy od drugiej osoby. Mukowiscydozą nie można się zarazić podczas rozmowy, zabawy, siedzenia w jednej ławce, wspólnej lekcji, podania ręki czy przebywania w tej samej sali.

Uczeń z mukowiscydozą może jednak mieć indywidualne potrzeby związane między innymi z:

{{ n }}

Nie oznacza to, że każde dziecko z mukowiscydozą ma wszystkie wymienione potrzeby. Mukowiscydoza przebiega bardzo różnie, a leczenie jest indywidualnie dostosowywane do konkretnej osoby. Aktualne standardy European Cystic Fibrosis Society podkreślają znaczenie wspierania rozwoju edukacyjnego, społecznego i osobistego osób z CF oraz współpracy pomiędzy rodziną, zespołem leczenia i otoczeniem dziecka.

Kaszel dziecka z mukowiscydozą — ważne wyjaśnienie

Uczeń z mukowiscydozą może kaszleć częściej niż jego rówieśnicy. Kaszel może być związany z obecnością wydzieliny w drogach oddechowych i mechanizmem ich oczyszczania. Przewlekły kaszel związany z mukowiscydozą nie oznacza automatycznie, że dziecko ma ostrą chorobę zakaźną i stanowi zagrożenie dla innych uczniów.

Jednocześnie dziecko z mukowiscydozą — podobnie jak każde inne dziecko — może zachorować na grypę, COVID-19, RSV, przeziębienie lub inną infekcję. Dlatego nie należy przekazywać uczniom żadnego z dwóch błędnych skrajnych komunikatów: że od osoby z mukowiscydozą trzeba się odsuwać, ani że jej kaszel nigdy nie może być związany z infekcją.

Dla dzieci wystarczy prosty komunikat: „Mukowiscydozą nie można się zarazić. Kaszel może mieć różne przyczyny. Nie śmiejemy się z osoby, która kaszle, a o higienę kaszlu i kichania dbamy wszyscy”.

Główna idea zajęć

{{ i.title }}

{{ i.desc }}

Cele szczegółowe

Po zajęciach uczeń:

  • {{ g }}

Czego nie robić podczas zajęć

Jeżeli do klasy uczęszcza dziecko z mukowiscydozą, zajęcia nie powinny stać się publiczną lekcją o tym konkretnym dziecku. Nauczyciel nie powinien rozpoczynać zdaniem w rodzaju „Dzisiaj porozmawiamy o chorobie Kuby” ani prosić ucznia: „Pokaż dzieciom swoje leki”, „Pokaż, jak wygląda twój inhalator”, „Powiedz klasie, dlaczego tak dużo kaszlesz”.

Uczeń z mukowiscydozą nie powinien być automatycznie traktowany jako „ekspert od swojej choroby”. Może chcieć coś powiedzieć — ale nie musi. Nawet jeżeli rodzice zgodzili się na przekazanie klasie informacji o diagnozie, dziecko nadal ma prawo nie odpowiadać na pytania dotyczące leczenia czy samopoczucia.

Bezpieczniejsze rozpoczęcie zajęć

„Dzisiaj porozmawiamy o tym, dlaczego różni ludzie mogą potrzebować różnych rzeczy i co możemy zrobić, żeby każdy czuł się w naszej klasie bezpiecznie i dobrze”.

Jeżeli potrzebny jest przykład mukowiscydozy, nauczyciel może wykorzystać Igiego — neutralnego bohatera książeczki „65 róż Igiego”.

Co przygotować?

  • {{ p }}

Jeżeli w klasie jest uczeń z mukowiscydozą, przed zajęciami warto porozmawiać z jego rodzicami lub opiekunami i ustalić, jaki zakres informacji może zostać przekazany klasie. Jeżeli nie uzgodniono ujawnienia diagnozy, nauczyciel nie powinien podczas zajęć informować klasy, że konkretny uczeń ma mukowiscydozę — cały scenariusz można wtedy bez problemu przeprowadzić na przykładzie Igiego lub innego fikcyjnego dziecka.

Przebieg zajęć

{{ s.n }}

{{ s.title }}

{{ s.time }}

{{ s.desc }}

Czy sprawiedliwie zawsze znaczy tak samo?

{{ f.situation }}

Nie. {{ f.answer }}

„Sprawiedliwie nie zawsze znaczy dokładnie tak samo. Różni ludzie mogą potrzebować różnych rzeczy”. Dla klasy I można pozostać wyłącznie przy prostym zdaniu: „Każdy może potrzebować czegoś trochę innego”.

Poznajemy Igiego

Jeżeli nauczyciel korzysta z książeczki, pokazuje wybrane ilustracje przedstawiające bohatera i jego codzienne życie. Ważna jest kolejność: najpierw dziecko, później choroba.

„To jest Igi. Igi ma swoje zainteresowania, lubi różne zabawy i spędza czas z innymi. Jest też coś, czego nie widać od razu – Igi ma mukowiscydozę”.

„Mukowiscydoza jest chorobą, z którą człowiek się rodzi. Nie można się nią zarazić od innej osoby”.

Można przeprowadzić krótką serię pytań — odpowiedź na każde z nich brzmi nie:

{{ q }}

Nauczyciel nie musi wyjaśniać genetyki. Dla dziecka w tym wieku wystarczy: „Igi urodził się z mukowiscydozą. Mukowiscydozą nie można się zarazić”.

Co zrobiłby dobry kolega?

To główna część zajęć. Nauczyciel czyta kolejne sytuacje, a dzieci podnoszą odpowiedni symbol: dobry pomysł, zastanów się lub zapytaj, tego nie robimy.

Sytuacja {{ s.letter }} · {{ s.topic }} {{ s.verdict }}

{{ s.text }}

Nauczyciel: {{ s.teacher }}

Trzy zasady mądrego pomagania

{{ r.title }}

{{ r.desc }}

Dzieci nie diagnozują innych dzieci i nie mają oceniać, czy czyjś stan jest „wystarczająco poważny”. Nauczyciela lub innego dorosłego należy poinformować, jeżeli kolega:

  • {{ a }}

Higiena jest dla wszystkich

„Nie myjemy rąk dlatego, że ktoś w klasie ma mukowiscydozę. Myjemy ręce, bo higiena pomaga nam wszystkim”. To bardzo ważne rozróżnienie. Nie należy tworzyć sytuacji, w której uczniowie zaczynają pilnować higieny innych dzieci „dla bezpieczeństwa chorego kolegi”.

Według aktualnych zaleceń WHO i UNICEF higiena rąk ma być łatwo dostępna, wykonywana w kluczowych momentach i wspierana przez proste, dostosowane do wieku komunikaty. W szkołach podstawą powinien być dostęp do bieżącej wody i zwykłego mydła.

Kiedy myjemy ręce?
  • {{ w }}
Jak kaszlemy i kichamy?
  • {{ c }}

Nauczyciel nie mówi: „Musicie szczególnie uważać, bo mamy w klasie dziecko z mukowiscydozą”. Lepiej: „W naszej klasie dbamy o higienę, ponieważ jest to dobra zasada dla wszystkich”.

Nasza klasa potrafi pomagać

W naszej klasie…
  1. {{ r.n }} {{ r.text }}

Gotową listę można przepisać i powiesić w klasie. Nie powinna jednak nosić nazwy „Zasady dla klasy z dzieckiem z mukowiscydozą”. Lepsze nazwy: „Nasza klasa potrafi pomagać” albo „Zasady dobrej klasy”.

Mini-quiz na zakończenie

{{ q.n }}. {{ q.text }} {{ q.answer }}

{{ q.note }}

Wersja skrócona dla klasy I

Dla klasy I zajęcia można skrócić do około 30–35 minut. Najważniejsze komunikaty to:

  1. {{ s.n }} {{ s.text }}

Nie ma potrzeby omawiania z pierwszoklasistami szczegółów farmakoterapii. Jeżeli jednak dzieci widzą, że ktoś przyjmuje lekarstwo przy posiłku, nauczyciel może krótko powiedzieć: „Niektóre osoby potrzebują lekarstwa podczas jedzenia. Nie dotykamy cudzych leków i nie musimy wiedzieć, dlaczego ktoś je przyjmuje”. Taki komunikat normalizuje sytuację bez ujawniania informacji medycznych konkretnego dziecka.

Rozszerzenie dla klasy III: „Co jest sprawiedliwe?”

Uczniowie pracują w małych grupach. Każda grupa otrzymuje jedną sytuację:

{{ c }}

Uczniowie odpowiadają: czy wszyscy muszą dostać dokładnie takie samo rozwiązanie; dlaczego nie; jak powinni zachować się koledzy; czy musimy znać powód takiego rozwiązania.

„Sprawiedliwie nie zawsze znaczy identycznie”.

Co zrobić, gdy dziecko zada trudne pytanie?

{{ h.q }}

{{ h.a }}

Gdy w szkole są dwie osoby z mukowiscydozą

Ta część jest przeznaczona wyłącznie dla nauczycieli i innych dorosłych. Nie powinna stanowić części rozmowy z klasą I–III.

Należy wyraźnie odróżnić dwie kwestie: mukowiscydoza nie jest zakaźna, ale pomiędzy osobami z mukowiscydozą może dochodzić do transmisji niektórych drobnoustrojów mających szczególne znaczenie kliniczne w CF. Z tego powodu bezpośredni i powtarzający się kontakt dwóch niespokrewnionych osób z mukowiscydozą wymaga szczególnej ostrożności.

Jeżeli do jednej szkoły uczęszczają co najmniej dwie osoby z mukowiscydozą, placówka nie powinna samodzielnie przyjmować, że wystarczy posadzić je w różnych częściach sali albo polecić im „zachowanie odstępu”. Należy przygotować indywidualny plan organizacyjny po konsultacji z rodzinami i — za ich pośrednictwem lub zgodą — z ośrodkami leczenia mukowiscydozy prowadzącymi obie osoby. Plan może dotyczyć:

{{ p }}

Nie należy przy tym ujawniać innym rodzicom, uczniom ani nieuprawnionym pracownikom wyników posiewów, informacji o kolonizacji dróg oddechowych, nazw wykrytych drobnoustrojów, przebiegu leczenia ani innych danych dotyczących zdrowia któregokolwiek ucznia.

Szczególnym przypadkiem są rodzeństwa z mukowiscydozą, które wspólnie mieszkają. Organizacja ich pobytu w szkole wymaga indywidualnego ustalenia z rodziną i prowadzącymi zespołami CF; nie można automatycznie stosować wobec nich zasad przeznaczonych dla dwóch niespokrewnionych osób z CF. Więcej w infografice Gdy w szkole są dwie osoby z CF.

Sformułowania dla nauczyciela

Warto mówić
  • {{ d }}
Nie warto mówić
  • ×{{ d }}

Takie komunikaty mogą budować lęk, poczucie winy, nadmierną kontrolę ze strony rówieśników i stygmatyzację dziecka z chorobą przewlekłą.

Najważniejsze podsumowanie dla nauczyciela

Celem udanych zajęć nie jest doprowadzenie do tego, aby siedmio- czy ośmiolatek znał mechanizm powstawania mukowiscydozy albo potrafił wymienić sposoby jej leczenia. Znacznie ważniejsze jest, aby po lekcji potrafił pomyśleć:

„Mój kolega może potrzebować czegoś innego niż ja i nie muszę znać wszystkich powodów. Mogę traktować go normalnie, szanować jego prywatność, nie śmiać się z niego i zapytać, czy potrzebuje pomocy”.

Dziecko z mukowiscydozą powinno być w klasie przede wszystkim uczniem, kolegą, przyjacielem, uczestnikiem zabawy, sportowcem, czytelnikiem, fanem gier, muzyki albo zwierząt — a nie „przypadkiem medycznym”. To właśnie taka perspektywa najlepiej odpowiada współczesnemu modelowi opieki nad osobami z mukowiscydozą, w którym istotne są nie tylko wyniki leczenia, lecz także edukacja, rozwój społeczny, samodzielność, aspiracje i możliwie pełne uczestnictwo w życiu.

Źródła dla nauczyciela

  1. {{ s }}

Elementy graficzne do druku

Materiały wkrótce

Przygotowujemy piktogramy do podnoszenia, karty sytuacyjne i planszę zasad klasowych dla klas I–III. Do tego czasu skorzystaj z gotowej biblioteki grafik do druku.

Przejdź do Kart pracy Wszystkie scenariusze zajęć